Linux Dizin Yapısı Rehberi: Hangi Klasör Ne İşe Yarar?

Linux dizin yapısı, Windows dünyasından Linux’a, özellikle de milli işletim sistemimiz Pardus’a geçen bir kullanıcının tanıdık bulmadığı bir yapıdadır. Kullanıcının ilk fark ettiği şey, alışık olduğu “Yerel Disk C:” veya “D:” gibi sürücü harflerinin ortadan kaybolduğudur. Linux dünyasına girdiğinizde, karşınıza karmaşık görünen ama aslında muazzam bir mantık silsilesiyle kurgulanmış bir “klasör ağacı” çıkar.

Linux’ta her şey bir dosyadır. Donanımınızdan işlemcinize, klavyenizden internet bağlantınıza kadar her şey bu dosya sistemi hiyerarşisi içinde bir yer kaplar. Bu makalede, Linux Dosya Sistemi Hiyerarşisi Standardı’nı (FHS) en ince ayrıntısına kadar inceleyecek, hangi dizinin ne amaçla kullanıldığını örneklerle pekiştireceğiz.

1. Kök Dizin (/): Her Şeyin Başladığı Nokta

Linux dizin yapısının en tepesinde sadece bir eğik çizgi (/) bulunur. Buna Root (Kök) dizini denir. Windows’taki C:\ sürücüsüne benzetilebilir ancak bir farkla: Linux’ta tüm fiziksel diskler, USB bellekler veya ağ sürücüleri bu tek bir kök dizinin altına “bağlanır” (mount edilir).

Örnek: Eğer bilgisayarınıza ikinci bir hard disk takarsanız, bu disk D: diye ayrı bir harf almaz; kök dizin altındaki /mnt veya /media gibi bir klasörün içine “enjekte” edilir.

2. /bin : Temel Kullanıcı Komutları

“Binaries” kelimesinin kısaltması olan bu dizin, sistemin çalışması için olmazsa olmaz olan temel komut dosyalarını içerir. Hem sistem yöneticisi (root) hem de normal kullanıcılar buradaki komutları kullanabilir.

• Neler Bulunur? ls (dosyaları listeleme), cp (kopyalama), mv (taşıma), cat (dosya okuma) gibi temel araçlar.
• Örnek: Terminale ls yazdığınızda aslında /bin/ls dosyasını çalıştırmış olursunuz.

3. /sbin : Sistem Yönetim Komutları

“System Binaries” anlamına gelir. /bin dizininden farkı, buradaki komutların genellikle sadece root (sistem yöneticisi) yetkisiyle çalıştırılması gereken, sistemi yapılandıran kritik araçlar olmasıdır.

• Neler Bulunur? iptables (güvenlik duvarı), fdisk (disk bölümlendirme), reboot (yeniden başlatma).
• Örnek: Bilgisayarı kapatmak için kullanılan komutlar bu dizindedir çünkü normal bir kullanıcının sistemi izinsiz kapatması sunucu ortamlarında istenmeyen bir durumdur.

4. /etc : Sistemin Beyni ve Yapılandırma Dosyaları

Eğer Linux bir bina olsaydı, /etc klasörü o binanın tüm elektrik ve su tesisat planlarının olduğu yönetim odası olurdu. Sistemin ve yüklü olan neredeyse tüm uygulamaların yapılandırma (konfigürasyon) dosyaları burada saklanır.

• Neler Bulunur? Kullanıcı şifreleri (/etc/shadow), ağ ayarları, depo listeleri.
• Örnek: Pardus’ta internet ayarlarınız bozulursa veya bir uygulamanın başlangıç ayarlarını değiştirmek isterseniz, yolunuz mutlaka /etc dizinine düşecektir.

5. /home : Kullanıcıların Güvenli Limanı

Her kullanıcının kendi kişisel dosyalarını, masaüstü ögelerini ve belgelerini sakladığı yerdir. Windows’taki C:\Users klasörünün doğrudan karşılığıdır.

• Yapısı: /home/ahmet, /home/mehmet şeklinde her kullanıcı için ayrı bir klasör açılır.
• Önemli Not: Bir kullanıcı, başka bir kullanıcının /home altındaki klasörüne (yetki verilmedikçe) erişemez. Bu, Linux’un çok kullanıcılı güvenli yapısının temelidir.

6. /root : Patronun Odası

Normal kullanıcıların evi /home altındayken, sistemin en yetkili kullanıcısı olan root kullanıcısının evi doğrudan kök dizin altındaki /root klasörüdür. Güvenlik gerekçesiyle diğer kullanıcılardan tamamen izole edilmiştir.

7. /var : Değişken Veriler ve Günlükler

“Variable” (Değişken) kelimesinden gelir. Sistem çalıştıkça boyutu değişen, sürekli veri eklenen dosyalar burada tutulur.

• Neler Bulunur?
  • /var/log: Sistemin tüm günlük (log) kayıtları. (Hata analizi için ilk bakılan yer).
  • /var/mail: Gelen e-postalar.
  • /var/www: Web sunucusu dosyaları.
• Örnek: Eğer Pardus’ta bir hata alırsanız, /var/log/syslog dosyasını okuyarak hatanın nedenini öğrenebilirsiniz.

8. /tmp : Geçici Dosya Ambarı

Sistemin veya uygulamaların geçici olarak ihtiyaç duyduğu dosyaları sakladığı yerdir.

• Kritik Bilgi: Genellikle bilgisayar her yeniden başlatıldığında bu klasörün içeriği sistem tarafından otomatik olarak temizlenir. Bu yüzden burada önemli dosya saklamamalısınız!

9. /usr : Kullanıcı Uygulamaları ve Verileri

“User System Resources” olarak da bilinir. Linux sistemindeki en büyük dizindir çünkü kullanıcıların kullandığı uygulamaların çoğu, kütüphaneler ve dökümanlar burada yer alır.

• /usr/bin: Temel olmayan, kullanıcı uygulamalarının komutları (Örn: Python, LibreOffice).
• /usr/share: Uygulamaların ortak kullandığı ikonlar, duvar kağıtları ve belgeler.
• /usr/local: Sistem yöneticisinin manuel olarak kurduğu yazılımlar için ayrılmış güvenli alan.

10. /lib , /lib32 , /lib64 : Kütüphane Arşivi

Uygulamaların çalışması için gereken paylaşımlı kütüphane dosyalarını (.so uzantılı dosyalar) içerir. Windows’taki .dll dosyalarının karşılığıdır. Eğer bu kütüphaneler olmazsa, uygulamalar sistemle nasıl konuşacağını bilemez.

11. /dev : Donanım Dosyaları

Linux’un en ilginç özelliklerinden biri burada gizlidir: “Her şey bir dosyadır.” Ekran kartınız, klavyeniz, hard diskiniz burada bir dosya olarak temsil edilir.

• Örnek: İlk hard diskiniz genellikle /dev/sda olarak görünür. Fare hareketleriniz bile aslında bir dosyanın okunmasıdır.

12. /proc ve /sys : Sistemin Canlı Aynası

Bunlar aslında fiziksel olarak diskte yer kaplamayan “sanal” dosya sistemleridir. Bilgisayar çalıştığı anda çekirdek (kernel) tarafından oluşturulurlar.

• /proc: Çalışan işlemler (processes) ve işlemci bilgileri hakkında canlı veri sunar.
• /sys: Donanım sürücüleri ve çekirdek ayarlarıyla ilgili etkileşim kurmanızı sağlar.

13. /mnt ve /media : Dışarıdan Gelen Misafirler

Harici cihazların sisteme dahil edildiği noktalardır.

• /media: Pardus gibi modern dağıtımlar, taktığınız USB belleği veya CD’yi otomatik olarak buraya bağlar. (/media/kullanici/usb-bellek).
• /mnt: Sistem yöneticisinin manuel olarak geçici bir dosya sistemini bağladığı (mount) yerdir.

14. /opt : Opsiyonel Yazılımlar

Sistem paket yöneticisi (apt) dışındaki yöntemlerle kurulan (örneğin Google Chrome, Discord veya bazı ticari yazılımlar) büyük paketlerin kendi dosyalarını toplu halde sakladığı yerdir.

15. /boot : Motorun Çalışma Alanı

Bilgisayarın açılması (boot) için gereken dosyaları içerir. Linux çekirdeği (vmlinuz) ve açılış yöneticisi olan GRUB buradadır. Bu klasördeki dosyaların silinmesi, Pardus’un bir daha açılmamasına neden olur.

---

Özet Karşılaştırma Tablosu: Linux vs Windows

Linux Dizini	Windows Karşılığı	Açıklama
/	C:\	Her şeyin başlangıcı.
/home	C:\Users	Kullanıcı belgeleri ve ayarları.
/etc	Registry / Windows	Sistem ve uygulama ayarları.
/bin / /usr/bin	C:\Windows\System32	Çalıştırılabilir programlar.
/var/log	Event Viewer	Sistem günlükleri.
/tmp	%TEMP%	Geçici çalışma dosyaları.

Sıkça Sorulan Sorular